Στις μέρες μας όλο και πιο συχνά ακούμε το ακρωνύμιο ΔΕΠΥ. Μερικές φορές το άκουσμά του συνοδεύεται από μια ανησυχία των γονέων για τα παιδιά τους και τις μαθησιακές τους ικανότητες. Μάλιστα, ουκ ολίγες φορές οι χαμηλοί σχολικοί βαθμοί οδήγησαν γονείς και παιδιά σε κέντρα διάγνωσης ΔΕΠΥ.
Τι ακριβώς όμως υποδηλώνει αυτό το ακρωνύμιο;
Είναι η ΔΕΠΥ κάτι που οδηγεί σε σχολική αποτυχία;
Επίσης, μόνο τα παιδιά εμφανίζουν ΔΕΠΥ;
Η ΔΕΠΥ δεν είναι μια διαταραχή που αφορά μόνο τα παιδιά. Αν χρειάζεσαι βοήθεια, απευθύνσου σήμερα σε έναν από τους πιστοποιημένους ψυχολόγους του myTherapist.
Πως ορίζεται η ΔΕΠΥ;
Η ΔΕΠΥ προέρχεται από τα αρχικά των λέξεων Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) και πρόκειται για μια από τις πιο συχνές διαταραχές του παιδικού πληθυσμού. Παγκοσμίως το ποσοστό επιπολασμού της διαταραχής σε παιδιά και εφήβους κυμαίνεται περίπου στο 5% με τα αγόρια να έχουν διπλάσια ποσοστά διάγνωσης σε σχέση με τα κορίτσια. Αν και έχει εντυπωθεί στην κοινή γνώμη ως μια διαταραχή κατά βάση για παιδιά, τις τελευταίες δύο δεκαετίες έρευνες διαπιστώνουν την παρουσία της διαταραχής στο 2% των ενηλίκων παγκοσμίως. Μάλιστα, στην ενήλικη ζωή φαίνεται να μην υπάρχουν έμφυλες διαφοροποιήσεις.
Τι είναι η ΔΕΠΥ;
Η ΔΕΠΥ είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή με κύρια συμπτώματα την απροσεξία με ή χωρίς υπερκινητικότητα/παρορμητικότητα. Τέτοιου είδους συμπτώματα μπορεί να επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την καθημερινότητα τόσο των ίδιων των ατόμων όσο και των γύρω τους που γίνονται μάρτυρες των παραπάνω συμπεριφορών. Συχνά οι γονείς ανησυχούν, διότι διαπιστώνουν χαμηλή μαθησιακή επίδοση εκ μέρους των παιδιών, συναισθηματικά προβλήματα και δυσλειτουργικές σχέσεις με τους συμμαθητές. Παρότι είναι λίγες οι γνώσεις σχετικά με την αιτιολογία της ΔΕΠΥ, σημαντικό ρόλο παίζουν γενετικοί και νευρολογικοί παράγοντες. Μάλιστα, η παρουσία της διαταραχής είναι 2 εώς 8 φορές πιο συχνή σε άτομα που έχουν συγγενείς πρώτου βαθμού με ΔΕΠΥ.
Σχετίζεται η ΔΕΠΥ με σχολική αποτυχία;
Η ΔΕΠΥ παρουσιάζει σημαντική συσχέτιση με χαμηλότερες σχολικές επιδόσεις, διότι σχετίζεται με τη δομή του εγκεφάλου και τη νευρωνική συνδεσιμότητα. Τα παιδιά αυτά φαίνεται να δυσκολεύονται στη συγκέντρωση, να ξεχνούν πιο εύκολα, να αποδιοργανώνονται και να έχουν κατά βάση χαμηλότερους βαθμούς. Συνήθως, η διαπίστωση τέτοιων συμπτωμάτων έρχεται από τη μεριά των δασκάλων που έχουν την ευκαιρία να παρατηρήσουν το παιδί μέσα στην τάξη. Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση η διάγνωση γίνεται από εξειδικευμένους επαγγελματίες, παιδοψυχολόγους και παιδοψυχιάτρους και αφορά παιδιά από 4 ετών και άνω.
Πως διαγιγνώσκεται η ΔΕΠΥ;
Για να διαγνωστεί η ΔΕΠΥ χρειάζεται η ύπαρξη 18 κλασικών συμπτωμάτων της διαταραχής, εκ των οποίων τα μισά αφορούν στην απροσεξία και τα άλλα μισά στην υπερκινητικότητα-παρορμητικότητα.
Για να πληρούν αυτά τα κριτήρια, τα παιδιά και οι έφηβοι θα πρέπει να παρουσιάζουν τουλάχιστον έξι από τα εννέα συμπτώματα, όπως αυτά περιγράφονται για καθέναν απ’ τους δύο τομείς της απροσεξίας και της υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας. Ωστόσο, οι έφηβοι που είναι από 17 ετών και άνω χρειάζονται τουλάχιστον 5 συμπτώματα σε έναν ή και στους δύο τομείς για την αντίστοιχη διάγνωση. Πέραν τούτων, βασική προϋπόθεση είναι τα συμπτώματα να υφίστανται για τουλάχιστον έξι μήνες και να μην αφορούν σε αδυναμία κατανόησης οδηγιών ή σε συμπεριφορές εναντίωσης εκ μέρους του παιδιού.
Συμπτώματα ΔΕΠΥ στον άξονα της απροσεξίας, - Σύμφωνα με το Διαγνωστικό Εγχειρίδιο (DSM-5)
- Συχνά αποτυγχάνει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στις λεπτομέρειες ή κάνει απρόσεκτα λάθη σχολική εργασία, στη δουλειά ή κατά τη διάρκεια άλλων δραστηριοτήτων (π.χ, παραβλέπει ή χάνει λεπτομέρειες, η εργασία είναι ανακριβής).
- Συχνά δυσκολεύεται να διατηρήσει την προσοχή σε εργασίες ή δραστηριότητες παιχνιδιού (π.χ. δυσκολεύεται να παραμείνει συγκεντρωμένο κατά τη διάρκεια διαλέξεων, συνομιλιών ή διαδικασίας μακροσκελούς ανάγνωσης).
- Συχνά δεν φαίνεται να ακούει όταν του απευθύνονται (π.χ. φαίνεται να έχει αλλού το μυαλό, ακόμη και αν δεν υπάρχει προφανής απόσπαση της προσοχής).
- Συχνά δεν ακολουθεί τις οδηγίες και αποτυγχάνει να ολοκληρώσει σχολικές εργασίες, δουλειές ή καθήκοντα στο χώρο εργασίας (π.χ. ξεκινά εργασίες αλλά χάνει γρήγορα την εστίαση προσοχής και αποσπάται εύκολα).
- Συχνά δυσκολεύεται να οργανώσει εργασίες και δραστηριότητες (π.χ. δυσκολία στη διαχείριση διαδοχικών εργασιών, δυσκολία στην τακτοποίηση των υλικών και των αντικειμένων, ακαταστασία, αποδιοργανωμένη εργασία, κακή διαχείριση χρόνου, αποτυχία τήρησης προθεσμιών).
- Συχνά αποφεύγει, δυσφορεί ή διστάζει να εμπλακεί σε εργασίες που απαιτούν συνεχή νοητική προσπάθεια (π.χ. σχολικές εργασίες ή εργασίες για το σπίτι· για μεγαλύτερους εφήβους και ενήλικες προετοιμασία εκθέσεων, συμπλήρωση εντύπων, εξέταση μεγάλων εγγράφων).
- Συχνά χάνει πράγματα απαραίτητα για εργασίες ή δραστηριότητες (π.χ. σχολικό υλικό, μολύβια, βιβλία· για μεγαλύτερους εφήβους και ενήλικες εργαλεία, πορτοφόλια, κλειδιά, χαρτοπετσέτες, γυαλιά, κινητά τηλέφωνα).
- Συχνά αποσπάται εύκολα η προσοχή του από εξωτερικά ερεθίσματα (για μεγαλύτερους εφήβους και ενήλικες, μπορεί να περιλαμβάνει άσχετες σκέψεις).
- Συχνά ξεχνάει καθημερινές δραστηριότητες (π.χ. σε παιδιά καθημερινές υποχρεώσεις ή σε εφήβους και ενήλικες απάντηση κλήσεων, πληρωμή λογαριασμών, τήρηση ραντεβού).
Συμπτώματα ΔΕΠΥ σχετικά με τον άξονα της υπερκινητικότητας / παρορμητικότητας
- Συχνά έχει νευρικότητα, χτυπά τα χέρια ή τα πόδια ή στριφογυρίζει στο κάθισμα.
- Συχνά σηκώνεται από τη θέση του σε καταστάσεις όπου απαιτείται να παραμείνει καθισμένος(π.χ. φεύγει τη θέση του στην τάξη, στο γραφείο ή σε άλλο χώρο εργασίας ή σε άλλες καταστάσεις που απαιτούν παραμονή στη θέση).
- Συχνά τρέχει ή σκαρφαλώνει σε συνθήκες όπου μια τέτοια συμπεριφορά είναι ακατάλληλη. (Σημείωση: Σε εφήβους ή ενήλικες, μπορεί να περιοριστεί στο να αισθάνονται ανήσυχα.)
- Συχνά δεν μπορεί να παίξει ή να συμμετάσχει σε ψυχαγωγικές δραστηριότητες ήσυχα.
- Συχνά είναι «εν κινήσει», ενεργώντας σαν να «οδηγείται από έναν κινητήρα» (π.χ., δεν μπορεί να μείνει ακίνητο για μεγάλο χρονικό διάστημα σε μέρη όπως εστιατόρια, συναντήσεις και αντιμετωπίζεται από άλλους ως ανήσυχο άτομο ή με δυσκολία να συμβαδίσει).
- Συχνά μιλάει υπερβολικά.
- Συχνά «πετάγεται» να δώσει μια απάντηση πριν ολοκληρωθεί μια ερώτηση (π.χ., ολοκληρώνει τις προτάσεις των ανθρώπων, δεν μπορεί να περιμένει τη σειρά στη συζήτηση).
- Συχνά δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του (π.χ. ενώ περιμένει στην ουρά).
- Συχνά διακόπτει ή επεμβαίνει σε συνομιλίες άλλων (π.χ. «πετέγεται» σε συνομιλίες, παιχνίδια ή δραστηριότητες, μπορεί να αρχίσει να χρησιμοποιεί τα πράγματα άλλων χωρίς να ζητήσει ή να λάβει άδεια· για εφήβους και ενήλικες, μπορεί να παρεισφρήσει ή να αναλάβει αυτό που κάνουν άλλοι).
Αν νιώθεις ότι αποσπάσαι, δυσκολεύεσαι να συγκεντρωθείς ή δεν μπορείς να είσαι οργανωμένος και συνεπής με το πρόγραμμά σου, τον χώρο σου κλπ, απευθύνσου σήμερα σε έναν από τους πιστοποιημένους ψυχολόγους του myTherapist.
Υποδιάγνωση της ΔΕΠΥ στους ενήλικες
Δυστυχώς, λιγότερο σύνηθες είναι να διαγνωστεί η ΔΕΠΥ σε ενήλικες. Αυτό συμβαίνει λόγω μικρής ευαισθητοποίησης και γνωστικής ανεπάρκειας αναφορικά με την διαταραχή. Ωστόσο, εξαιτίας της υποδιάγνωσης πολλοί ενήλικες αναγκάζονται να αντιμετωπίζουν αυτό το ζήτημα μόνοι τους, με τις συνοδές δυσκολίες και προβλήματα που αυτό περιλαμβάνει και μη λαμβάνοντας την κατάλληλη φροντίδα. Με τον καιρό πολλοί ενήλικες χρειάζεται να επινοήσουν στρατηγικές προκειμένου να μπορούν να λειτουργήσουν στη καθημερινότητά τους. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που για τη διάγνωση της ΔΕΠΥ στους ενήλικες υπάρχουν λιγότερα κριτήρια. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι πρόσφατες μελέτες φανερώνουν ότι μπορεί ακόμα και να υπάρχει ένας ξεχωριστός τύπος ΔΕΠΥ για τον ενήλικο πληθυσμό.
Βιβλιογραφία
- American Psychiatric Association. ( 2022). Sleep- Wake Disorders. In Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.)
- Felt, B. T., Biermann, B., Christner, J. G., Kochhar, P., & Harrison, R. V. (2014). Diagnosis and management of ADHD in children. American family physician, 90(7), 456–464.
- Jangmo, A., Stålhandske, A., Chang, Z., Chen, Q., Almqvist, C., Feldman, I., Bulik, C. M., Lichtenstein, P., D’Onofrio, B., Kuja-Halkola, R., & Larsson, H. (2019). Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, School Performance, and Effect of Medication. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 58(4), 423–432. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.11.014
- Leahy L. G. (2018). Diagnosis and treatment of ADHD in children vs adults: What nurses should know. Archives of psychiatric nursing, 32(6), 890–895. https://doi.org/10.1016/j.apnu.2018.06.013
- Wang, C., Johansson, A. L. V., Rodriguez-Wallberg, K. A., Almqvist, C., Hernández-Díaz, S., & Oberg, A. S. (2021). Assisted Reproductive Techniques, ADHD, and School Performance. Pediatrics, 148(1), e2020033183. https://doi.org/10.1542/peds.2020-033183
